Cybernetica

Wat is cybernetica?

Cybernetica bestudeert hoe een systeem zichzelf op koers houdt. Het Algemeen Nederlands Woordenboek (ANW) van het Instituut voor de Nederlandse Taal omschrijft het als de wetenschap van automatische regelingsmechanismen, communicatiemechanismen en terugkoppelingsprocessen in levende wezens en computers. Een ouder Nederlands woord ervoor is stuurkunde.

Het vak is breed. Ingenieurs, biologen, sociologen en taalkundigen gebruiken cybernetische begrippen om te begrijpen hoe systemen zichzelf besturen en regelen. Het maakt voor de cybernetica niet uit of het systeem een machine, een lichaam of een organisatie is: de vraag is steeds hoe informatie rondgaat en hoe het systeem daarop reageert.

Het bijvoeglijk naamwoord is cybernetisch. Een cybernetisch systeem is een systeem dat zijn eigen gedrag bijstuurt op basis van terugkoppeling. In de techniek heet dit deel van het vak regeltechniek.

Cybernetica is een ander vak dan cybersecurity. Cybersecurity gaat over het beschermen van digitale systemen tegen aanvallen. De 2 woorden delen alleen de eerste lettergreep, cyber-, die via cybernetica in onze taal kwam. De korte herkomst van dat voorvoegsel staat bij cyber.

Hoe werkt terugkoppeling in de cybernetica?

Terugkoppeling (feedback) is de kern van de cybernetica. Een systeem doet iets, meet het effect en past zijn volgende stap aan. Een thermostaat laat zien hoe dat werkt:

1. Stel een doel in: de gewenste temperatuur, bijvoorbeeld 20 graden.
2. Meet de werkelijke toestand: de thermometer in de thermostaat meet de kamertemperatuur.
3. Vergelijk doel en meting: is het kouder dan 20 graden, dan is er een afwijking.
4. Stuur bij: de thermostaat zet de verwarming aan en weer uit zodra het doel is bereikt.

Deze vorm heet negatieve terugkoppeling: het systeem werkt de afwijking tegen en blijft zo in evenwicht. Het woord negatief betekent hier niet slecht, maar tegenwerkend.

Kenmerk	Negatieve terugkoppeling	Positieve terugkoppeling
Wat het systeem doet	Werkt een afwijking tegen	Versterkt een afwijking
Gevolg	Het systeem blijft stabiel	Het systeem raakt steeds verder uit balans
Voorbeeld	Thermostaat die de verwarming uitzet als het warm genoeg is	Microfoon die zijn eigen geluid uit de luidspreker opvangt en gaat piepen

Waar komt het woord cybernetica vandaan?

Cybernetica komt van het Griekse kubernètikos, “van het besturen”, afgeleid van kubernètès, stuurman, en kubernaō, ik stuur (bron: Etymologiebank). Het Winkler Prins Boek van het jaar schreef in 1958 dat de term letterlijk “stuurmanskunst” betekent en in 1948 door Wiener werd geïntroduceerd in zijn boek Cybernetics.

Jaar	Gebeurtenis
1948	Norbert Wiener introduceert de term in het boek Cybernetics
1953	Cybernetica verschijnt voor het eerst in een Nederlandse bron, als leenwoord uit het Engels
1958	Het Winkler Prins Boek van het jaar neemt cybernetica op als nieuw woord in onze taal
1984	William Gibson introduceert het woord cyberspace in zijn roman Neuromancer
1992	Cyberspace verschijnt voor het eerst in het Nederlands

Het Nederlands kreeg cybernetica in 1953 uit het Engels, blijkt uit de dateringen in de Etymologiebank. Via cyberspace raakte het voorvoegsel cyber- los van de wetenschap. Het losse woord cyber is volgens het ANW een verkorting van cyberspace, met als vroegste Nederlandse vermelding 2014.

Voorbeeld uit de praktijk

Een Nederlands voorbeeld van de oorspronkelijke betekenis staat in het Winkler Prins Boek van het jaar uit 1958. Dat noemt als cybernetische regelingen zowel automatismen in de natuur, die het zenuwstelsel aanstuurt, als automatische regelingen in de techniek. Voor de techniek gebruikte het jaarboek al het woord regeltechniek (bron: Etymologiebank).

Die regeltechniek zit vandaag in veel apparaten en installaties: een cv-ketel met thermostaat, cruisecontrol in een auto of de besturing van een gemaal. Het principe is steeds hetzelfde: meten, vergelijken en bijsturen. Wie met zulke installaties werkt, komt in de beveiliging uit bij OT-security, het beschermen van systemen die fysieke processen besturen.

Cybernetica in de praktijk van een security-professional

Security-professionals gebruiken het woord cybernetica zelden, maar het denken in terugkoppeling is in het vak overal terug te vinden. Een organisatie die aan security monitoring doet, meet voortdurend wat er in haar netwerk gebeurt, vergelijkt dat met wat normaal is en grijpt in bij een afwijking. Dat is dezelfde lus als bij de thermostaat.

Ook het verbeteren van beveiliging werkt als een regelkring: een incident laat zien waar maatregelen tekortschoten, en de organisatie past haar maatregelen daarop aan. Voor wie in OT-security werkt, is regeltechniek bovendien direct onderdeel van het werk, omdat de systemen die beveiligd moeten worden zelf cybernetische systemen zijn. Opleidingen op dit terrein staan bij cybersecurity.

Veelgestelde vragen

Wat is de betekenis van cybernetisch?

Cybernetisch betekent: te maken hebbend met cybernetica, de wetenschap van besturing en terugkoppeling. Een cybernetisch systeem meet het effect van zijn eigen handelen en stuurt zichzelf daarop bij, zoals een thermostaat die de verwarming uitzet als de gewenste temperatuur is bereikt. Het kan gaan om een machine, een organisme of een organisatie.

Wat is cybernetica in eenvoudige woorden?

Cybernetica is de wetenschap van het bijsturen. Ze onderzoekt hoe systemen informatie over hun eigen resultaat gebruiken om op koers te blijven. Het Griekse woord waar cybernetica van komt, kubernètès, betekent stuurman: iemand die voortdurend kijkt waar het schip heen gaat en het roer bijstelt.

Wat is het verband tussen cybernetica en cyber?

Het voorvoegsel cyber- is de eerste lettergreep van cybernetica, de wetenschap die Norbert Wiener in 1948 introduceerde. Via het woord cyberspace uit 1984 kreeg cyber de betekenis “digitaal, via computernetwerken”. Het losse woord cyber is volgens het ANW een verkorting van cyberspace. Met besturing heeft het in dagelijks gebruik weinig meer te maken.