HUMINT

Wat is HUMINT?

HUMINT gaat over informatie die een dienst van mensen krijgt. De afkorting komt uit het Engels, human intelligence. De AIVD omschrijft HUMINT in het eigen inlichtingenwoordenboek als het verzamelen van informatie met hulp van menselijke bronnen: personen die de dienst relevante informatie kunnen geven.

Een inlichtingendienst combineert HUMINT met andere bronnen. SIGINT haalt informatie uit communicatie en signalen, OSINT uit openbare bronnen. HUMINT voegt iets toe wat die bronnen vaak missen: waarom iemand iets doet, wat een groep van plan is en hoe besluiten binnen een organisatie tot stand komen.

Het woord spion past niet goed bij HUMINT in Nederland. De AIVD onderscheidt 3 soorten menselijke bronnen:

Soort bron	Wat doet de bron?	Toestemming
Gesprekscontact	Laagdrempelig contact, bijvoorbeeld een expert die kennis deelt, niet gekoppeld aan 1 onderzoek	Geen bijzondere toestemming
Informant	Geeft informatie die hij of zij al heeft, zonder extra activiteiten	Intern, bij bijzondere groepen zoals minderjarigen de directeur-generaal of de minister
Agent	Verzamelt gericht informatie onder instructie van de dienst	Directeur-generaal van de AIVD

Hoe werkt HUMINT?

HUMINT draait om vertrouwen en om regels. Een medewerker van de AIVD die met mensen praat die informatie kunnen geven, heet een acquisiteur (bron: AIVD). Het werk volgt deze stappen:

1. Bepaal welke informatie nodig is voor een lopend onderzoek.
2. Zoek mensen die toegang hebben tot die informatie, bijvoorbeeld door hun werk of omgeving.
3. Leg contact en bouw een vertrouwensrelatie op.
4. Vraag informatie op of geef een agent een gerichte opdracht.
5. Controleer en beoordeel de informatie, en combineer die met andere bronnen.

Meewerken als menselijke bron gebeurt volgens de AIVD altijd vrijwillig. De identiteit van een bron blijft geheim. De wet maakt een duidelijk onderscheid: het raadplegen van informanten staat in artikel 39 van de Wiv 2017, de inzet van agenten in artikel 41. De inzet van agenten valt onder de bijzondere bevoegdheden van de diensten en kent daardoor extra waarborgen, omdat een agent actief en gericht informatie verzamelt.

HUMINT gebruikt technieken die lijken op social engineering: mensen benaderen en informatie laten delen. Het verschil zit in het doel, de wettelijke basis en het toezicht.

Voorbeeld uit de praktijk

Eind 2022 ontstond in Nederland discussie over de vraag of de AIVD en de MIVD journalisten als bron mochten inzetten. De toezichthouder CTIVD onderzocht daarop de inzet van journalisten als agent in de periode van 1 januari 2019 tot 1 januari 2023. Op 28 juni 2024 publiceerde de CTIVD de rapporten 77 en 78 (bron: CTIVD, 2024).

De CTIVD vond geen aanleiding om aan te nemen dat journalisten onder druk waren gezet om als agent te werken. Wel was er op onderdelen te weinig aandacht voor de bijzondere positie van journalisten in de samenleving, en schoot bij de MIVD de dossiervoering van een aantal agentoperaties tekort. De CTIVD adviseerde beide diensten de werkwijze vast te leggen in beleid en werkinstructies. Het voorbeeld laat zien dat HUMINT in Nederland onder onafhankelijk toezicht staat.

HUMINT in de praktijk van een security-professional

HUMINT met agenten en informanten is voorbehouden aan de inlichtingendiensten. Wie in dit vak wil werken, komt terecht bij de AIVD of MIVD, bijvoorbeeld als acquisiteur of analist. Meer over functies en eisen staat in de gids werken bij de AIVD en MIVD.

Buiten de diensten speelt het menselijke element ook een rol. Een threat intelligence-analist praat met collega’s in de sector en leest wat onderzoekers op conferenties vertellen. Dat is geen HUMINT in de wettelijke zin, maar het vraagt wel dezelfde vaardigheden: goed luisteren, bronnen beoordelen en informatie vastleggen volgens de intelligence cycle. Wie analysevaardigheden wil opbouwen, kan beginnen met een opleiding in OSINT.

Veelgestelde vragen

Waar staat HUMINT voor?

HUMINT staat voor human intelligence, in het Nederlands inlichtingen uit menselijke bronnen. Het is een van de klassieke manieren waarop een inlichtingendienst informatie verzamelt, naast SIGINT (signalen en communicatie) en OSINT (openbare bronnen). In Nederland werken de AIVD en de MIVD met menselijke bronnen.

Wat is het verschil tussen een informant en een agent?

Een informant geeft informatie die hij of zij al heeft, bijvoorbeeld door werk of positie. Een agent verzamelt gericht informatie onder verantwoordelijkheid en instructie van de dienst. Het raadplegen van informanten staat in artikel 39 van de Wiv 2017, de inzet van agenten in artikel 41. Voor een agent is toestemming van de directeur-generaal nodig.

Bestaan er Nederlandse spionnen?

De AIVD gebruikt het woord spion niet voor de eigen bronnen. De dienst werkt met gesprekscontacten, informanten en agenten. Een agent komt het dichtst in de buurt van een spion: iemand die onder instructie van de dienst gericht informatie verzamelt. Een agent kan ook een medewerker van de AIVD zijn die onder een andere identiteit werkt.

Wat is het verschil tussen AIVD en MIVD?

De AIVD valt onder de minister van Binnenlandse Zaken en richt zich op de nationale veiligheid, zoals terrorisme en spionage. De MIVD valt onder de minister van Defensie en richt zich op militaire dreigingen en de veiligheid van de krijgsmacht. Beide diensten mogen menselijke bronnen inzetten volgens de Wiv 2017.